Bir web sitesinde sepet tutarı belli bir sınırı geçince kargonun ücretsiz olması, giriş yapan kullanıcıya adıyla selam verilmesi ya da ürün listesinin sayfada tek tek sıralanması... Bunların hepsi iki temel fikre dayanır: karar vermek ve tekrar etmek. Programlamada bu işleri yapan araçlara kontrol yapıları denir. Bu rehberde if-else ve döngüleri, kod yazmaya yeni başlayan birinin anlayacağı şekilde ele alıyoruz.
Kontrol yapıları nedir?
Bir program normalde satır satır, yukarıdan aşağıya çalışır. Kontrol yapıları bu akışı değiştirir: Bazı satırların yalnızca belli bir koşulda çalışmasını ya da bir işin birden fazla kez tekrarlanmasını sağlar. Hemen her programlama dilinde bulunurlar; yazım biçimi değişse de mantık aynıdır. Aşağıdaki örneklerde JavaScript'e benzer, okunması kolay bir yazım kullanıyoruz.
If-else: Programın karar vermesi
If (eğer) yapısı bir koşulu kontrol eder. Koşul doğruysa içindeki kod çalışır, değilse atlanır. Else (değilse) ise koşul yanlış olduğunda ne yapılacağını belirtir.
Günlük dille: "Eğer hava yağmurluysa şemsiye al, değilse güneş gözlüğü al." Kodda ise şöyle görünür:
if (sepetTutari >= ucretsizKargoSiniri) { kargo = 0 } else { kargo = standartKargo }
Burada program sepet tutarını sınırla karşılaştırır ve sonuca göre iki yoldan birini seçer.
Birden fazla koşul: else if
Bazen ikiden fazla seçenek vardır. Örneğin bir öğrencinin notuna göre harf notu vermek istiyorsanız koşulları sırayla kontrol edersiniz: Not 85 ve üstüyse A, değilse 70 ve üstüyse B, değilse 50 ve üstüyse C, hiçbiri değilse F. Program ilk doğru koşulu bulduğunda o bloğu çalıştırır ve geri kalanlara bakmaz. Bu yüzden koşulların sırası önemlidir.
Koşulları birleştirmek
İki koşulu birlikte kontrol etmek için "ve" (genellikle &&), birinin doğru olmasının yettiği durumlar için "veya" (genellikle ||) kullanılır. Örneğin "kullanıcı giriş yaptıysa ve yönetici yetkisi varsa paneli göster" bir "ve" koşuludur.
Döngüler: Bir işi tekrar etmek
Döngüler, aynı işi defalarca yazmak yerine bir kez yazıp istediğiniz kadar tekrarlatmanızı sağlar. Yüz ürünü listelemek için yüz satır kod yazmazsınız; tek bir döngü her ürün için aynı işlemi yapar.
For döngüsü
Kaç kez tekrar edileceğini bildiğiniz durumlarda kullanılır. Üç parçadan oluşur: başlangıç değeri, devam koşulu ve her turda yapılacak artış.
for (i = 1; i <= 10; i++) { yazdir(i) }
Bu kod 1'den başlar, i 10'dan küçük ya da eşit olduğu sürece devam eder ve her turda i'yi bir artırır. Sonuçta ekrana 1'den 10'a kadar sayılar yazılır.
While döngüsü
Kaç kez tekrar edileceğini önceden bilmediğinizde, bir koşul doğru olduğu sürece çalışır. Örneğin "kullanıcı doğru şifreyi girene kadar tekrar sor" ya da "stokta ürün kaldığı sürece sipariş al" gibi durumlar while döngüsüne uygundur.
Foreach (her biri için) döngüsü
Bir listenin her elemanı için işlem yapmanın en okunaklı yoludur. "Ürünler listesindeki her ürün için adını ve fiyatını göster" demek gibidir. Web geliştirmede en sık karşılaşacağınız döngü türlerinden biridir.
Break ve continue
Break döngüyü hemen bitirir; aradığınızı bulduğunuzda kullanışlıdır. Continue ise o turu atlayıp bir sonrakine geçer; örneğin stokta olmayan ürünleri listelemeden geçmek için kullanılabilir.
If-else ve döngüler birlikte
Gerçek programlarda bu iki yapı neredeyse her zaman birlikte kullanılır. Bir e-ticaret sitesini düşünün: Döngü sepetteki her ürünü tek tek dolaşır, if yapısı her ürünün indirimde olup olmadığını kontrol eder ve fiyatı buna göre hesaplar. Döngü bittiğinde başka bir if, toplamın ücretsiz kargo sınırını geçip geçmediğine bakar. Sitelerde gördüğünüz akıllı davranışların büyük kısmı bu basit yapıların bir araya gelmesiyle oluşur. İşletmenize özel bu tür kuralların bir sisteme nasıl döküldüğünü merak ediyorsanız web yazılım geliştirme hizmetimize göz atabilirsiniz.
Yeni başlayanların sık yaptığı hatalar
- Sonsuz döngü: While döngüsünde koşulu değiştiren bir adım unutulursa döngü hiç bitmez ve program donar. Her döngüde koşulun bir gün yanlış olacağından emin olun.
- Bir eksik ya da bir fazla tur: < ile <= arasındaki fark, döngünün bir kez fazla ya da eksik çalışmasına yol açar. Sınır değerlerini mutlaka deneyin.
- Atama ile karşılaştırmayı karıştırmak: Birçok dilde = değer atar, == ya da === karşılaştırır. Koşulda yanlış olanı yazmak beklenmedik sonuçlar verir.
- Yanlış koşul sırası: else if zincirinde geniş koşulu en başa koyarsanız daha özel koşullara hiç sıra gelmez.
- İç içe çok fazla yapı: Üç dört katman iç içe if ve döngü okunması zor kod üretir. Mümkünse parçaları ayrı fonksiyonlara bölün.
Nasıl pratik yapılır?
- Tarayıcınızın geliştirici araçlarındaki konsolu açın; JavaScript'i kurulum gerektirmeden orada deneyebilirsiniz.
- 1'den 100'e kadar olan sayılardan yalnızca çift olanları yazdıran bir döngü yazın.
- Bir yaş değerine göre "çocuk", "genç", "yetişkin" yazdıran bir if-else zinciri kurun.
- Bir alışveriş listesi oluşturup her elemanı numarasıyla birlikte yazdırın.
- Kodunuz beklediğiniz gibi çalışmazsa her adımda değişkenlerin değerini ekrana yazdırarak nerede saptığını bulun.
Kısa özet
- If-else, koşula göre hangi kodun çalışacağına karar verir.
- For, tekrar sayısı belli olduğunda; while, bir koşul sürdükçe; foreach, bir listenin her elemanı için kullanılır.
- Sınır değerlerini test etmek ve döngünün bitmesini garanti etmek hataların çoğunu önler.
İşletmeniz için özel bir yazılım ya da web uygulaması fikriniz varsa alpinnext.tr adresinden veya WhatsApp üzerinden 0510 220 33 51 numarasından bize ulaşabilirsiniz.